Эдемӹн прававлӓжӹ: различия между версиями

Перейти к навигации Перейти к поиску
Нет описания правки
[[Image:EleanorRooseveltHumanRights.gif|thumb|АУШ- президент Рузвельтӹн пелäшӹжӹ Элеанора Рузвельт Эдемвлäн прававлäштӹ Декларацим кидӹштӹжӹ кыча.]]
'''Эдемӹн прававлäжӹ''' – шачмы годшенжок эдемлäн прававлä пуалтыт, нӹнӹм иктäт весӹ тӹдӹ гӹц шолышт нäлӹн ак керд. Ти прававлä гражданство, ӹдӹрäмäш äль пӱэргӹ, шонгы äль сäмӹрӹк, раса, махань халык гӹц ылмы, махань религилäн ыдылмы гӹц ак кечеп. Эдемӹн прававлäжӹм кӹзӹтшӹ ушемкымдемӹштӹ кугижäнӹшвлäн тӹнг законвлäштӹ (Конституцивлäштӹ) пингӹдемдӹмӹ.
 
Термин ”эдемӹн прававлäжӹ” пӹтäриш гäнä Франциштӹ сирӹмӹ дä 1789-шӹ ин ярыктымы ”Эдемӹн дä гражданинӹн прававлäжӹн деклараци” лӹмäн документӹштӹ вäшлиäлтеш. Тидӹ гӹц анзыцшы Англиштӹ ”Ирӹкäн ылмашын Куатан харти” (1215 и), Кого Британиштӹ (1689 и) дä Ушымы Штатвлäштӹ сирӹмӹ (1791 и) ”Эдемвлäн Билль” документвлä ылыныт.
 
 
'''Эдемӹн прававлäжӹ''' – шачмы годшенжок эдемлäн прававлä пуалтыт, нӹнӹм иктäт весӹ тӹдӹ гӹц шолышт нäлӹн ак керд. Ти прававлä гражданство, ӹдӹрäмäш äль пӱэргӹ, шонгы äль сäмӹрӹк, раса, махань халык гӹц ылмы, махань религилäн ыдылмы гӹц ак кечеп. Эдемӹн прававлäжӹм кӹзӹтшӹ ушемкымдемӹштӹ кугижäнӹшвлäн тӹнг законвлäштӹ (Конституцивлäштӹ) пингӹдемдӹмӹ.
Термин ”эдемӹн прававлäжӹ” пӹтäриш гäнä Франциштӹ сирӹмӹ дä 1789-шӹ ин ярыктымы ”Эдемӹн дä гражданинӹн прававлäжӹн деклараци” лӹмäн документӹштӹ вäшлиäлтеш. Тидӹ гӹц анзыцшы Англиштӹ ”Ирӹкäн ылмашын Куатан харти” (1215 и), Кого Британиштӹ (1689 и) дä Ушымы Штатвлäштӹ сирӹмӹ (1791 и) ”Эдемвлäн Билль” документвлä ылыныт.
Коклышы курымын эдемӹн прававлäжӹ гишäн Ушымы Халыквлäн Организаци (УХО) (англла UN, рушла ООН) 10-шы декабрьын 1948-шӹ ин ”Эдемӹн прававлäжӹн тӹнг декларацижӹ” документӹм сирен. Анжы:
http://www.un.org/russian/documen/declarat/declxr.htm
1966-шы ин УХО-н эгидӹжӹ доно ”Гражданский дä политический прававлäн халыквлäлоштышы пакт” дон ”Экономический, социальный дä культурный прававлä гишäн халыквлäлоштыш пактым” ярыктымы.
Европышты ”Эдемӹн прававлä дон тӹнг ирӹкшӹм ӹшӹклӹмӹ Европын Конвенци” функционируя. Ти документ весӹвлä доно тäнгäштäрен, ӹлӹмäш докы лишӹлрäк ылмыжы доно айыртемäлтеш. Кынамжы законвлäм сирäт веле, ӹлӹмäшӹшкӹ пырташ ак цацеп, а пäлдӹртӹмӹ документ ти шотышты нормывлäжӹм шотеш пиштäш тергä. Тӹнг иструментжӹ семӹнь эдемӹн прававлäжӹ верц ылшы Европын Судшы ылеш. Тенгежӹ гӹнь тиштӹ кӹтӹкӹн эдемӹн прававлäжӹ гишäн сирäлтӹмӹлä:
-* ӹлäш права
<poem>
-* ирӹкäн лиäш дä эдемӹм тӹкäлäш лидӹмӹ права
- ӹлäш права
-* закон анзылны цилäнäт икань лиäш права
- ирӹкäн лиäш дä эдемӹм тӹкäлäш лидӹмӹ права
* ирӹкӹн шанаш, мораль дон намыслан (совесть) права
- закон анзылны цилäнäт икань лиäш права
-* ӹшке мненим ирӹкӹн шанаш, мораль дон намыслан (совесть)келесäш права
-* тырын, мирнӹй погынымашвлäм эртäрäш, ушемвлäшкӹ погыналташ права
- ӹшке мненим ирӹкӹн келесäш права
- тырын, мирнӹй погынымашвлäм эртäрäш, ушемвлäшкӹ погыналташ права
 
== Экономикӹштӹ, социальный дä культурный сферӹвлäштӹ техень прававлä: ==
</poem>
-* пäшäм ӹштäш дä кäньӹл условивлäштӹ тидӹм ӹштäш права
== Экономикӹштӹ, социальный дä культурный сферӹвлäштӹ техень прававлä: ==
-* социальный обеспеченилäн права
<poem>
-* тыменяш дä образованим нäлäш права
- пäшäм ӹштäш дä кäньӹл условивлäштӹ тидӹм ӹштäш права
- социальный обеспеченилäн права
- тыменяш дä образованим нäлäш права
</poem>
Прававлä тӹнäм веле ӹлäт, кынам гражданвлä ӹшке активно нӹнӹм кычылтыт. ӹшке прававлäм пäлӹмäш - демократи шӱлӹшäн ушемкымдемӹн тӹнг пäлӹквлäжӹ ылыт. Тидӹжӹ кыце ӹшке интересвлä верц шалгымашты, тенгеок ушемкымдемӹштӹш ядмашвлä доно активно интересуялтмышты цаклалтеш. Шукырак информацим техень сайтвлä гӹц пäлен нäлäт: гоогле гач:
 
Прававлä тӹнäм веле ӹлäт, кынам гражданвлä ӹшке активно нӹнӹм кычылтыт. ӹшке прававлäм пäлӹмäш - демократи шӱлӹшäн ушемкымдемӹн тӹнг пäлӹквлäжӹ ылыт. Тидӹжӹ кыце ӹшке интересвлä верц шалгымашты, тенгеок ушемкымдемӹштӹш ядмашвлä доно активно интересуялтмышты цаклалтеш. Шукырак информацим техень сайтвлä гӹц пäлен нäлäт: гоогле гач:
 
== Эдемӹн тӹнг прававлäжӹ гишäн: ==
http://www.un.org/russian/documen/declarat/declxr.htm
 
- Глобал Витнесс (правительствывлä доно кӹлдäлтшӹ агыл организаци, кыды эдемӹн прававлäжӹ верц вäнгä)
- Глобал Витнесс (правительствывлä доно кӹлдäлтшӹ агыл организаци, кыды эдемӹн прававлäжӹ верц вäнгä)
 
Ирӹк - эдем мам ӹштӹнежӹ дä ӹштäш шана, тӹдӹм ӹштен кердмӹжӹ. Ирӹкäн ылмаш дä ирӹк гишäн философин историштӹжӹ шукы семӹнь трактуялтеш, кынамжы тидӹм эдемӹн долгжы доно, вäк, кӹлдäт, кынамжы тидӹ гишäн воксекат ак попеп дä кынамжы попенӹт, гӹнят, тӹдӹлäн раскыды пӹсмäнӹм ӹштенӹт. Ирӹк дä ирӹкäн ылмаш этика доно кӹлдäлтӹт – дä тидӹ эдем мам вес эдемвлä анзылны дä вес эдемвлäлäн ӹштä, ынгылышашлык, действивлäжӹ верц вäшештӹшäшлык. Ирӹк дä ирӹкäн ылмы гишäн кугезӹ годшаш философвлäок шаныкалаш тӹнгäлӹнӹт, нӹнӹн дä вес курымвлäнäт сирӹмӹ шанымашвлäштӹм шукы книгä доно лыкмы. Пиш ӹжäл, туан йӹлмӹнä доно нӹнӹм лыдын ана керд.
'''Демократи'''- грек йӹлмӹ гӹц, кугижäнӹшӹм вуйлатымы форма. Тидӹн тöр формыжы (халыкын вуйлатымыжы доно) äль представляйӹмӹ демократин формыжы (халыкын айырымы эдемвлä доно (депутавтлä) вуйлатымаш) улы.
 
Демократи – законвлä, правилывлä, процедурывлä, йöнвлä гӹц шалга, махань-шон общественный организацивлä дон политикӹштӹш партивлäн мнеништӹм анзыкы лыктеш, махань-шон социальный классвлäм интересвлäштӹм ӹшӹклäш йöнӹм пуа. Демократи годым ушемвлäш, группывлäш, партивлäш погынаш лиэш дä политикӹштӹ ”ӱлӹц кӱшкӹ кузаш” йöн улы. Демократи гишäн кугезӹ Грецишток попаш тӹнгäлмӹ (Платонын тымдымашвлäжӹ дä кугижäнӹш гишäн теоривлäжӹ).
 
Демократи – законвлä, правилывлä, процедурывлä, йöнвлä гӹц шалга, махань-шон общественный организацивлä дон политикӹштӹш партивлäн мнеништӹм анзыкы лыктеш, махань-шон социальный классвлäм интересвлäштӹм ӹшӹклäш йöнӹм пуа. Демократи годым ушемвлäш, группывлäш, партивлäш погынаш лиэш дä политикӹштӹ ”ӱлӹц кӱшкӹ кузаш” йöн улы. Демократи гишäн кугезӹ Грецишток попаш тӹнгäлмӹ (Платонын тымдымашвлäжӹ дä кугижäнӹш гишäн теоривлäжӹ).
Кӹзӹтшӹ ынгылымашан демократи Вадывел Европын формыжы доно виäнгеш, вес семӹньжӹ тидӹм ”либеральне демократи” маныт, кыдылан негӹцӹм Джон Локк (1632-1704), Монтескьö (1689-1755), Жан Жак Руссо (1712-1778) пуэнӹт.
 
Либеральный демократи ”шукыным” веле агыл праваштым дä интересӹштӹм шотышкы нäлеш, тенгеок ”чӹдӹштӹ” ылшы политический партивлäн, национальный, этнический, социальный дä культурный дä тенгеок цилä эдемӹнок прававлäштӹ дон интересвлäштӹ гишäн ак монды. Дä пäлдӹртäш келеш, эдемӹн прававлäжӹ ти шотышты приоритетäн ылыт. Ти прававлäм цилä кугижäнӹшок ӹшке Тӹнг законыштыжы (Конституциштӹжӹ) пингӹдемден дä нӹнӹм ӹлӹмäшӹш пырташ манын, махань-шон органвлäлäн тидӹ паштек вäнгäш правам пуэн.
 
== Кӹзӹтшӹ жепӹн демократим тенге ынгылыман: ==
 
-* шамакын ирӹкшӹ
== Кӹзӹтшӹ жепӹн демократим тенге ынгылыман: ==
-* кӱ махань религилäн ӹнянä, тидӹм ӹштäш тидӹлäн ирӹкшӹ улы
 
-* религи кугижäнӹшӹн идеологи дон тымдымаш гӹц айырымы лишäшлык
<poem>
-* печать дон масс-меди средствавлä (ММС, СМИ) ирӹкäн лишäшлык ылыт
- шамакын ирӹкшӹ
-* арми, полици, госбезопасностьын органвлä, прокуратура, суд, изирäк чинäн госчиновниквлä деполитизируйымы дä департизируйымы лишäшлык ылыт
- кӱ махань религилäн ӹнянä, тидӹм ӹштäш тидӹлäн ирӹкшӹ улы
-* арми, полици, госбезопасность органвлä дä вес силовой структурывлä паштек гражданский, общественный организацивлäн, парламентӹн депутатвлäжӹн контроль лишäшлык
- религи кугижäнӹшӹн идеологи дон тымдымаш гӹц айырымы лишäшлык
-* цилä гражданинок вуйлатышы дä власть органвлä гӹц нӹнӹн пäшäштӹ дä планвлäштӹ гишäн тöр информацим терген кердеш
- печать дон масс-меди средствавлä (ММС, СМИ) ирӹкäн лишäшлык ылыт
-* эдемӹн творчески ӹшкӹмжӹм пачаш дä ӹшке мненижӹм келесäш ирӹкшӹ улы
- арми, полици, госбезопасностьын органвлä, прокуратура, суд, изирäк чинäн госчиновниквлä деполитизируйымы дä департизируйымы лишäшлык ылыт
-* мирный погынымашвлäм, каштмашвлäм, митингвлäм дä демонстрацивлäм эртäрäш эдемвлä ирӹкäн ылыт
- арми, полици, госбезопасность органвлä дä вес силовой структурывлä паштек гражданский, общественный организацивлäн, парламентӹн депутатвлäжӹн контроль лишäшлык
-* ушемвлäшкӹ, группывлäшкӹ, организацивлäшкӹ дä политикӹштӹш партивлäшкӹ ушнаш гражданвлäн прававлäштӹ улы
- цилä гражданинок вуйлатышы дä власть органвлä гӹц нӹнӹн пäшäштӹ дä планвлäштӹ гишäн тöр информацим терген кердеш
-* гражданвлäм физически тӹкäлäш лидӹмӹлäн гарантивлä
- эдемӹн творчески ӹшкӹмжӹм пачаш дä ӹшке мненижӹм келесäш ирӹкшӹ улы
-* эдемӹн ӹлäш, ирӹкäн лиäш дä безопасностьышты ӹлäш праважы
- мирный погынымашвлäм, каштмашвлäм, митингвлäм дä демонстрацивлäм эртäрäш эдемвлä ирӹкäн ылыт
-* частный собственностьлан, тӹдӹм перегäш гаранти, тӹкäлäш лидӹмäш дä предпринимательӹн пäшäм ӹштäш прававлä
- ушемвлäшкӹ, группывлäшкӹ, организацивлäшкӹ дä политикӹштӹш партивлäшкӹ ушнаш гражданвлäн прававлäштӹ улы
-* зависимый лидӹмӹ тöр суд
- гражданвлäм физически тӹкäлäш лидӹмӹлäн гарантивлä
-* судышты эдемӹн делавлäжӹм обьективно, тöр анжаш права, вуйнаматан агыл ылмын презумпцим шотышкы нäлмäш
- эдемӹн ӹлäш, ирӹкäн лиäш дä безопасностьышты ӹлäш праважы
-* законвлäм лыкшы, законвлäм ӹлӹмäшкӹ пыртышы дä судебный властьвлä лошты айыртем принципӹм шотышкы нäлмäш
- частный собственностьлан, тӹдӹм перегäш гаранти, тӹкäлäш лидӹмäш дä предпринимательӹн пäшäм ӹштäш прававлä
-* гражданвлäн, экономический субьектвлäн, фирмӹвлäн, организацивлäн, общественный организацивлäн, партивлäн, религи конфессивлäн, вäрӹштӹш самоуправленин пäшäштӹ паштек кугижäнӹшӹн контрольжым чӹдемдӹмäш
- зависимый лидӹмӹ тöр суд
-* вäрӹштӹшӹ виäн дä цаткыды самоуправлени
- судышты эдемӹн делавлäжӹм обьективно, тöр анжаш права, вуйнаматан агыл ылмын презумпцим шотышкы нäлмäш
-* гражданвлäн виäн дä цаткыды сознани, шанымаш дä гражданский общество
- законвлäм лыкшы, законвлäм ӹлӹмäшкӹ пыртышы дä судебный властьвлä лошты айыртем принципӹм шотышкы нäлмäш
-* парламентаризмӹн виäн дä цаткыды институтвлä, кыдывлä махань-шон расследованивлäмäт эртäрен кердӹт
- гражданвлäн, экономический субьектвлäн, фирмӹвлäн, организацивлäн, общественный организацивлäн, партивлäн, религи конфессивлäн, вäрӹштӹш самоуправленин пäшäштӹ паштек кугижäнӹшӹн контрольжым чӹдемдӹмäш
-* айырымашвлäм тöрӹн ”цилäнäт ик праваан ылыт” принципӹм шотышкы нäлӹн эртäрӹмäш, кандидатвлäм, политикӹштӹш партивлäн программывлäштӹм шотеш пиштӹмäш
- вäрӹштӹшӹ виäн дä цаткыды самоуправлени
-* парти дä профсоюз кöргӹштӹш демократи, партивлä кöргӹштӹ фракцивлäн ирӹкӹн лин кердмӹштӹ
- гражданвлäн виäн дä цаткыды сознани, шанымаш дä гражданский общество
- парламентаризмӹн виäн дä цаткыды институтвлä, кыдывлä махань-шон расследованивлäмäт эртäрен кердӹт
- айырымашвлäм тöрӹн ”цилäнäт ик праваан ылыт” принципӹм шотышкы нäлӹн эртäрӹмäш, кандидатвлäм, политикӹштӹш партивлäн программывлäштӹм шотеш пиштӹмäш
- парти дä профсоюз кöргӹштӹш демократи, партивлä кöргӹштӹ фракцивлäн ирӹкӹн лин кердмӹштӹ
</poem>
Кӹзӹтшӹ глобализируялтшы жепӹн демократиäт кугижäнӹшвлä анзылны у задачывлäм шӹндä, нӹнӹ гӹц демократин принципвлäжӹм, правилывлäм, гражданинӹн, эдемӹн прававлäжӹм шотышкы нäлäш тергä дä лач ӹшке законвлä доно веле агыл, тенгеок халыквлäлошты сирӹмӹ законвлäм кычылташ дä утла лач ӹшке суверинитет гишäн шанышы сäндäлӹквлä гӹц, халыквлäлоштыш законвлäм шотеш пиштен, нӹнӹ гӹц изиш карангашат ӱжеш. Тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä ”мä демократин принципвлäжӹ доно виäнгӹнä” маныт, но тӹ годымок кӹзӹтшӹ жепäш тергӹмäшвлäм öрдӹжеш кодат, парктикӹштӹжӹ иммитационный демократи, авторитарный äль пеле авторитарный режимвлä докыла кеäт.
[[Category:Прававлӓ дон кодексвлӓ|Э]]
[[Category:Прававлӓ дон конвенцивлӓ|Э]]
 
 
[[af:Menseregte]]
0

правок

Навигаций