Цикмӓ
_(2005).png)
Цикмӓ (алыкмарла Чыкма, рушла Козьмодемьянск, суслала Чикмĕ) — Мары Эл Республикын Кырык мары районын вуйхалажы. Хала 1781 гӹц.
Халык шот 22,7 тӹжем эдем. (2008).
Хала Йыл (Шавашар вӹдаралымвӓр) кӱкшӹ вургымла сирӹштӹ вӓрланӓ, Йошкар-Ола гӹц 104 уштыш кечӹвӓл-вадывелнӹрӓк. Паром халам республикын шалахай монгыржы доно уша. Кырык дӓ кожла марывлӓн культуры центрышты.
Кӧргӹштӹжӹ |
[тӧрлӓш] Цикмӓн гимнжӹ
ТУАН КОЗЬМОДЕМЬЯНСК
Шамакшы: Н.Егоровын
Семжӹ: В Куприяновын
Йыл коэштӹ жерӓ иэш олен,
Йӱксӹ ганьы шӹмӓн мадылдал.
Пуры ирок! Угӹц токет тольым… -
Халаэмлӓн маньым ӹвӹртӓл.
Припев:
Пелед, уэм, туан Козьмодемьянск,—
Олма садан цевер халаэм.
Пелед, уэм, туан Козьмодемьянск,—
Кӓрш кӹл юкан хытыр халаэм.
Кымылетӹм шӱмеш угӹц кандем,
Рвезӹ годшы туан халаэм.
Мӹнь яратем кырык сир мӱлӓндем,
Пӓшӓ мастар мары халыкем.
Припев.
Шошым ирок пелед шӹнзеш садшы
Ош выргемӓн ӹдӹр полкы гань.
Йыл сир мыч Акпарсын сем рӹшкӓлтеш -
Тӹ кӓрш семеш кушта кечӹял.
Припев.
Йыл коэштӹ жерӓ иэш олен,
Йӱксӹ ганьы шӹмӓн мадылдал.
Пуры ирок! Угӹц токет тольым,—
Халаэмлӓн маньым ӹвӹртал.
Припев.
[тӧрлӓш] Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Хала Йылын кукшӹ сирӹштӹжӹ шыпшылт вазын. Первижок лач Йыл тӹрӹштӹ веле ылын, 1970-шы ивлӓн халан у, кӹрпӹцан микрорайонвлӓм чангаш тӹнгӓлмӹ. Коротняк гач, Йошкар Олашкы 119 уштыш. Апрель гӹц Йыл шӹцмеш тӹштӹ паром каштеш. Цикмашты 22,7 тӹжем эдем нары ыла. Ныны логыц официальный агыл статистика семынь 38 % марын ылыт.
[тӧрлӓш] Истори
Руш историографиштӹ Цикмӓлан негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1583-шы и шотлалтеш. Тӹ годымок пӓлӹ, толшаш халан вӓрӹштӹ кукшӹ сирӹштӹжы кырык марынвлӓн ӹлемӹштӹ ылын, кыдывлӓм рушынвлӓ преняӓн кӓрмӓнӹм шагалтымыкышты, 7 уштыш ордӹшкы поктыл колтенӹт. Ти кӓрмӓнжӹм тошты кырык марынвлӓ «цик» (рушла: черта) манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӓленӓ, шукынжок изинӓ годым «циклӓ» мадынна. Тенгежӹ гӹнь, Цикмӓ халан этимологижӹ рушла «черта»-м анжыктышы шамак доно кӹлдӓлтӹн. Перви кожла марынвлӓ Цикмӓ лишнӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓм «цикмӓнӓйвлӓ» маныныт.
[тӧрлӓш] Климат
- Иштыш кыдалыш южын температурыжы — 4,8 °C
- Южын лывыргы ылмыжы — 74,0 %
- Мардежын пуалмы пысыжы— 3,2 м/с
[тӧрлӓш] Экономика
Цикмӓштӹ радиоэлемнтвлӓм лыкшы «Потенциал» дон электрон товарвлӓм лыкшы «Копир» заводвлӓ пӓшӓлӓт. Ыргымы фабрика «Мария» ӹштӓ. Цикмӓштӹ киндӹ завод, «Кырык мары пай комбинат», «Кырык мары кӹрпӹц завод» улы. Цикмӓ порт Мары Элын «йогы капкаэшӹжӹ» шотлfлтеш, кыдын тылвышвлӓжӹ, лӹмӹнок паромвлӓжӹ, Йыл дон Вӹтлӓ мыч пассажирвлӓм дӓ грузвлӓм шыпштат.
[тӧрлӓш] Транспорт
Цикмӓ автобус линивлӓ доно районын шукы сола доно кылдӓлтын. Район мыч техень линивлӓ улы: Цикмӓ — Яштуга, Цикмӓ — Митрисола, Цикмӓ — …. Цикмӓ гӹц торок автобус линивлӓ Йошкар Олаш (Шывашар гач), Шывашарыш, Канашыш, Угарманыш дӓ Москваш улы. Цикмӓ, тенгеок Йыл кемӹкы, йогы портыш сӓрнӓлтеш, кышец Коротнякыш паром каштеш. Тенгеок кого тылвышвлӓ Цикма пристинеш шагалыт. Молнам Цикмӓштӹ аэропорт ылын.
Автобус линивлӓ:
- Цикмӓ - Йылйӓл 32 уштыш, корны жеп: 1.10. 4.50, 6.20, 7.40, 10.40, 12.00, 13.40, 18.05
- Йылйӓл - Цикмӓ 6.10, 7,20, 8.50, 12.00, 15.00, 19.25
- Цикмӓ - Йынгы Кушыргы 7.50, 15.10
- Йынгы Кушыргы - Цикмӓ 8.50, 16.20
- Цикмӓ - Макарсир (Йоласал гач) 6.10, 7.15, 16.20
- Цикмӓ - Пистерлӓ 10.45 (4,5,7)
- Пистерлӓ - Цикмӓ 11.45 (4,5,7)
- Цикмӓ - Санук 4.40 (6,7 гӹц пасна), 5.30, 9.00, 11.40, 16.35, 17.50
- Санук - Цикмӓ 6.10 (6,7 гӹц пасна), 6.50, 10.20, 13.00, 17.55, 19.10
[тӧрлӓш] Культура
Цикмӓштӹ Кырык мары драма театр ӹштӓ. Кӓнгӹж йӹде Бендериадым эртӓрӓт, 3 музей улы: Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей, артньык Григорьев лӹмӓн цевер искусствывлӓн музей дӓ хала купец ӹлӹмашӹм анжыктышы музей.
[тӧрлӓш] Тымдымаш
Цикмӓштӹ кӹдалаш кукшӹцан 5 школ улы, нӹнӹ лицей дӓ гимнази статусан ылыт. Халашты тенгеок ик лицей-интернатышты кырык мары тетявлӓ тыменьӹт. Тенгежӹ, кырык мары йӹлмӹм Цикмӓ школвлӓштӹ ак тымдеп дӓ кырык марын тетявлӓлӓнок лач рушла веле тыменяш вӓрештеш.
